نسبت به دیگر برنامه ها بیشترمورد توجه قرار گرفته بود. الگوی مورد استفاده برای تدوین حوزه فرهنگ الگوی توسعه گرا ورویکرد نسبت دین وفرهنگ رویکرد مصداق گرایانه مشاهده شد.

سند چشم انداز بیست ساله :
سندچشم انداز بیست ساله کشور در حقیقت اهداف کلان را برای دستیابی به آن ظرف بیست سال آینده مشخص کرده است. این سند در تاریخ 13/8/82 به تصویب نهایی رسید و توسط مقام معظم رهبری (مدظله العالی) به سران سه قوه ابلاغ گردید. سند چشم انداز گامی نوین در طراحی و پیشبرد اهداف ملی به شمار می آید. این سند برای نخستین بار راهبرد کلان کشور را ترسیم نموده و تصویری از جایگاه ایران را در سال 1404 مشخص کرده است. در سند چشم انداز بیست ساله کشور دو رویکرد نسبت به فرهنگ وجود دارد. رویکرد اول، رویکرد فرابخشی فرهنگ و تعادل و ارتباط آن با سایر حوزه ها و بخش های کشور است. در واقع در این رویکرد فرهنگ در ارتباط و تعادل با سایر بخشهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و …. در سند چشم انداز مورد بررسی قرار می گیرد.
رویکرد دوم، رویکرد بخشی به فرهنگ است، که در برگیرنده مطالب مرتبط با برنامه ریزی و سیاست گذاری اختصاصی است. از این حیث موضوع فرهنگ در سند چشم انداز بیست ساله به منزله بخشی با رویکرد توسعه فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته است.
متن سند چشم انداز ویژه گی های جامعه ایرانی را در 8 بند در سال 1404 ترسیم نموده است؛ با بررسی این 8 بند کاملا رویکردهای فرابخشی و بخشی به فرهنگ مشهود است.از جمله رویکرد فرابخشی می توان به بند 1 سند چشم انداز اشاره نمود . در این بند برای توسعه یافتگی و جایگاه اول منطقه بودن مؤلفه های زیر ذکر شده است:
مقتضیات فرهنگی و تاریخی، اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی، هویت اسلامی، ملی و انقلابی. در واقع این توسعه یافتگی ایران بر پایه و اساس بعضی از متغیرهای مهم فرهنگی شکل می گیرد که بدون توجه به آنها توسعه یافتگی حاصل نخواهد شد.
از سوی دیگر اهدافی که برای حوزه فرهنگ به صورت اختصاصی تعیین شده است حاکی از نگاه بخشی به فرهنگ است که در بندهای اول و چهارم و ششم قابل مشاهده است.
در مجموع با بررسی سند چشم انداز بیست ساله، چند مؤلفه اصلی برای حوزه فرهنگ قابل مشاهده است که عبارتند از:
1- توسعه یافتگی متناسب با مقتضیات فرهنگی، تاریخی و هویت اسلامی، ملی و انقلابی.
2- توسعه یافتگی متناسب با اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی
3- الهام بخش، فعال و مؤثر در جهان اسلام.
4- رونق اقتصادی و توسعه یافتگی
نکته ی قابل توجه این است که پایه و اساس توسعه یافتگی در سند چشم انداز، هویت اسلامی و انقلابی و الهام بخش در جهان اسلام در نظر گرفته شده است.
در سند چشم انداز بیست ساله فرهنگ و تبلیغ دینی به طور جدی مورد عنایت است. رویکرد بین دین و فرهنگ مصداق گرایانه مشاهده شد.

میزان تطبیق بخش فرهنگ برنامه چهارم و پنجم با سند چشم انداز :
همانطور که بیان شد چهار مؤلفه اصلی برای حوزه فرهنگ در سند چشم انداز قابل مشاهده است . در بررسی میزان تطبیق ماده های فرهنگی برنامه چهارم و پنجم با این مؤلفه ها درمی یابیم که :مولفه اول ودوم یعنی:
1) توسعه یافتگی متناسب با مقتضیات فرهنگی، تاریخی و هویت اسلامی، ملی و انقلابی
2) توسعه یافتگی متناسب با اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی.
در سیاستهای کلی برنامه چهارم مؤلفه مقتضیات فرهنگی و تاریخی مورد توجه قرار گرفته است . از جمله در بند 5 : تقویت وحدت و هویت ملی مبتنی بر اسلام و انقلاب اسلامی و نظام جمهوری اسلامی و آگاهی کافی درباره تاریخ ایران، فرهنگ، تمدن و هنر ایرانی- اسلامی و اهتمام جدی به زبان فارسی.
در ماده های 104، 106، 107، 108، 109، 110، 113 برنامه چهارم توسعه نیز مؤلفه مقتضیات فرهنگی و تاریخی و هویت اسلامی، ملی و انقلابی و اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی به خوبی مورد توجه قرار گرفته است.
در سیاستهای کلی برنامه پنجم مؤلفه مقتضیات فرهنگی و تاریخی واصول اخلاقی وارزشهای اسلامی مورد توجه قرار گرفته است . از جمله در بندهای1،2،4،6 :تکمیل واجرای طرح مهندسی فرهنگی کشوروتهیه پیوست فرهنگی برای طرح های مهم وایجاد درک مشترک از چشم انداز بیست ساله وتقویت باور وعزم ملی برای تحقق آن.
در ماده های11،6،5،3،2،1برنامه پنجم توسعه نیز مؤلفه مقتضیات فرهنگی و تاریخی و هویت اسلامی، ملی و انقلابی و اصول اخلاقی و ارزشهای اسلامی به خوبی مورد توجه قرار گرفته است.
3) الهام بخش، فعال و مؤثر در جهان اسلام
ماده معادلی در برنامه چهارم برای مؤلفه سوم یعنی الهام بخش و مؤثر در جهان اسلام یافت نشد. اما در برنامه پنجم در ماده 5 بخوبی مورد توجه قرار گرفته است .
4) رونق اقتصادی و توسعه یافتگی
مؤلفه رونق اقتصادی و توسعه یافتگی در ماده 104 برنامه چهارم برای نخستین بار و با عنوان رونق اقتصاد فرهنگ مورد اهمیت واقع شده است. در هیچ یک از برنامه های توسعه قبلی، رونق اقتصاد فرهنگ و توسعه فرهنگی در قالب مفاهیمی چون هویت اسلامی و ایرانی و شناخت هویت تاریخی و نیز اندیشه های ناب امام خمینی (ره) و تبدیل آن به یک عزم ملی مورد عنایت واقع نشده است. این مؤلفه در ماده های 9 و 11 برنامه پنجم نیز به خوبی گنجانده شده است.

مطلب مرتبط :   مقاله رایگان با موضوعنهضت مشروطه، جامعه شناسى

فصل پنجم :
نتیجه گیری وجمع بندی

نتیجه گیری:
به طور کلی برنامه پنج ساله اول توسعه اقتصادی،‌ اجتماعی و فرهنگی،‌ با ان
تخاب راهبرد آزادسازی اقتصادی و با هدف سرمایه گذاری دولت برای بازسازی خسارت جنگ و بهره برداری حداکثرا ز ظرفیت های موجود، شروع شده و در این راستا رشد اقتصادی از اساسی ترین نیازهای توسعه ملی به حساب آمده و سیاست اقتصادی موثر بر افزایش تولید، در اولویت قرار گرفته است و تقریبا کل برنامه بر این اساس تنظیم گردیده است و بخش فرهنگ در این برنامه بسیار کم اهمیت بوده و نقش دولت در فرهنگ را بطور عمده در نظارت و هدایت خلاصه می کند و با توجه به مبانی نظری بیان شده در فصل دوم از الگوی خاصی جهت تدوین بخش فرهنگی استفاده نشده است و نگاه به فرهنگ نه تنها فرابخشی نبوده بلکه بسیار کم اهمیت بوده است و در این توجه کم به بخش فرهنگ، تبلیغ دین مبین اسلام نیز مورد غفلت واقع شده است. رویکرد حاکم برنسبت دین وفرهنگ رویکرد مصداق گرایانه مشاهده شد.
برنامه دوم توسعه همزمان با گسترش مبحث تهاجم فرهنگی تنظیم شد، اما این مسئله در اهداف برنامه، تجلی خاصی نیافته است. برنامه دوم نیز همانند برنامه اول راهبردی معین را برای توسعه فرهنگی ارائه نداده است. از جمله نکات مورد تأیید این برنامه می توان به ترسیم خط مشی های کلی و تأکید بر آموزش های اخلاقی، معنوی، اعتقادات، علوم و فنون و پرورش روحیه مسئولیت پذیری و صرفه جویی و سازماندهی و هماهنگی اشاره کرد. که البته برای ایجاد تحولات بنیادین در جامعه اسلامی ایران نیاز به برنامه ریزی های دقیق تر در بخش فرهنگ خواهد بود و این موارد منجر به تحولات بنیادین نخواهد شد. در این برنامه نیز الگوی خاصی جهت تدوین بخش فرهنگی درنظرگرفته نشده است و نگاه به فرهنگ کماکان نه تنها فرابخشی نبوده بلکه باز هم کم اهمیت بوده است و به تبع آن نیز توجه به تبلیغ دین مبین اسلام نیز بسیار کمرنگ است. رویکرد نسبت به دین وفرهنگ،رویکرد مصداق گرایانه مشاهده شد.
برنامه سوم هم که با راهبرد اصلاحات ساختاری و نهادی به منظور آزادسازی و خصوصی سازی تدوین شد. نسبت به برنامه اول و دوم واقع بینانه ترتدوین شده و اصول برنامه ریزی بیشتر رعایت شده است. از سویی حوزه های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی به تفکیک بیان شده است و در بخش فرهنگی و خصوصا تبلیغ دین مبین اسلام نیز نسبت به برنامه های گذشته رشد چشمگیری داشته است و براساس مبانی نظری مطرح شده در فصل دوم به نظر می رسد از الگوی توسعه گرا جهت تدوین این برنامه استفاده شده است. رویکرد نسبتبه ارتباط دین وفرهنگ، رویکردمصداق گرایانه مشاهده شد.
با توجه به رویکرد برنامه چهارم توسعه واهمیت و توجه بیشتر دولت علاوه بر اقتصاد فرهنگ که از نظر گذشت، به حفظ هویت اسلامی و اعتلای معرفت دینی در حوزه های دینی کشور و تزریق اعتبارات طی سالهای برنامه نیز توجه ویژه ای شده است. مواردی همچون آموزش های دینی و تبلیغی، ساماندهی تبلیغات دینی، به کارگیری شیوه ها و راهکارها و ابزارهای نوین در عرصه تبلیغات دینی، تقویت تشکل های دینی و قرآنی و توسعه مشارکت های مردمی در عرصه فرهنگ دینی و ارتقای امکانات و ظرفیت های علمی حوزه دین پژوهی مورد توجه قرارگرفته که زمینه مناسبی برای اجرای برنامه ها و فعالیت های این حوزه در پیشبرد توسعه فرهنگ دینی در کشور است. از جهت ساختار برنامه ریزی و توجه به حوزه فرهنگ این برنامه رشد چشمگیری نسبت به سه برنامه گذشته را داشته است و نگاه به حوزه فرهنگ یک نگاه فرابخشی است و در این برنامه برای اولین بار به اقتصاد فرهنگ پرداخته شده است . الگوی مورد استفاده در این برنامه نیز الگوی توسعه گرا می باشد. رویکردنسبت به دین وفرهنگ نیز رویکردمصداق گرایانه مشاهده شد.
برنامه پنجم از جامعیت بیشتری نسبت به چهار برنامه دیگر برخورداربود. حوزه فرهنگ وتبلیغ دینی در این برنامه نسبت به دیگر برنامه ها بیشترمورد توجه قرار گرفته بود. الگوی مورد استفاده برای تدوین حوزه فرهنگ الگوی توسعه گرا ورویکرد نسبت دین وفرهنگ رویکرد مصداق گرایانه مشاهده شد.
سند چشم انداز گامی نوین در طراحی و پیشبرد اهداف ملی به شمار می آید. این سند برای نخستین بار راهبرد کلان کشور را ترسیم نموده و تصویری از جایگاه ایران را در سال 1404 مشخص کرده است. در سند چشم انداز بیست ساله کشور دو رویکرد نسبت به فرهنگ وجود دارد. رویکرد اول، رویکرد فرابخشی فرهنگ و تعادل و ارتباط آن با سایر حوزه ها و بخش های کشور است. در واقع در این رویکرد فرهنگ در ارتباط و تعادل با سایر بخشهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و …. در سند چشم انداز مورد بررسی قرار می گیرد.
رویکرد دوم، رویکرد بخشی به فرهنگ است، که در برگیرنده مطالب مرتبط با برنامه ریزی و سیاست گذاری اختصاصی است. از این حیث موضوع فرهنگ در سند چشم انداز بیست ساله به منزله بخشی با رویکرد توسعه فرهنگی مورد بررسی قرار گرفته است. در سند چشم انداز بیست ساله فرهنگ و تبلیغ دینی به طور جدی مورد عنایت قرارگرفته است. رویکرد بین دین و فرهنگ مصداق گرایانه مشاهده شد.

مطلب مرتبط :   پایان نامه ارشد رایگان با موضوعاجتماعی و فرهنگی، توسعه اقتصادی، نهاد خانواده، دانشگاهها

پیشنهادات:
با عنایت به تجربیاتی که در خلال این پژوهش به آن دست یافتم به محققان پیشنهاد می نمایم که در حوزه های زیر به انجام تحقیق بپردازند:
– باتوجه به اینکه در زمینه برنامه ریزی فرهنگی در ایران مطالعاتی ارزشمند صورت گرفته است. پیشنهاد می گردد فراتحلیلی در زمینه برنامه ریزی فرهنگی در ایران انجام شود و با توجه به نتایج برآمده از فراتحلیل، مصاحبه با صاحبنظران و بررسی راهبردی بخش فرهنگ در برنامه ریزی ایران، برنامه های عملیاتی برای برنامه ریزی فره
نگی در ایران ارائه گردد.
– دراین پژوهش به بررسی میزان توجه به فرهنگ وتبلیغ دینی در برنامه های فرهنگی بر اساس اسناد مکتوب پرداخته شد؛که بجاست تحقیقی به میزان تحقق برنامه ها ی بخش فرهنگ پنج برنامه توسعه اقتصادی، اجتماعی وفرهنگی در کشور بپردازد.
– از دیگر مواردی که می تواند موضوع تحقیق دیگر پژوهشگران قرار گیرد؛بررسی علل عدم تحقق کامل پنج برنامه توسعه اقتصادی،اجتماعی وفرهنگی کشور در حوزه فرهنگ است.
– بررسی میزان پیشرفت وتحقق سندچشم انداز بیست ساله در ده سال اول از دیگرموضوعات پیشنهادی است.

محدودیت ها :
یکی از مهمترین محدودیت هایی که در راستای انجام این پژوهش وجود داشت،کمبود پیشینه تحقیق بود.به طوری که هیچگونه تحقیقی با موضوع پژوهش حاضر حتی در برنامه ریزی های کوچک کشور وجود نداشت.

منابع:
1) آرون، ریمون، (1370) ، « مراحل اساسی اندیشه جامعه شناسی» ، مترجم باقر پرهام ، چاپ دوم، تهران : انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی.
2)آزاد ارمکی، تقی وغیاثوند، احمد،(1383)، جامعه شناسی تغییرات فرهنگی در ایران،

Comments (0):

Write a comment: