محتوای مورد تحقیق، روش جمع آوری داده وروش تجزیه وتحلیل داده ها خواهیم پرداخت.

روش کیفی :
روش تحقیق کیفی، به رویه تحقیقی گفته می شود که یافته های آن از طریق داده های آماری و یا کمی کردن حاصل نشده است Bogdan & taylor , 1975:4)) . یا به عبارتی تحقیق کیفی با معانی، مفاهیم، تعاریف، نمادها و توصیف ویژگی ها سروکار دارد، در صورتی که تحقیق کمی بر شمارش و اندازه گیری تأکید می کند (Berg,1989:2). لذا، از این تعاریف و بسیاری از تعاریف دیگر برمی آید که علاوه براین که روش تحقیق کیفی دارای تنوع تعاریف است که خود حاکی از تنوع نگرش ها، گرایش ها و تکنیک هاست، تأکید بر تعبیری و تفسیری بودن مفاهیم مفروض نیزدارد. به عبارتی : روش تحقیق کیفی تلاشی است جهت توصیف غیرکمی از موقعیت ها، حوادث و گروه های کوچک اجتماعی، با توجه به جزئیات، و همچنین سعی برای ارائه تعبیر و تفسیر معانی که انسان ها در موقعیت های طبیعی و عادی به زندگی خود و حوادث می بخشد. و بر این فرض استوار است که کنش متقابل اجتماعی کلیتی در هم تنیده از روابطی را تشکیل می دهد که به وسیله استقراء قابل درک است. Payne,2005:175)& (Payne
ارائه تعریف جامع و کامل از روش کیفی در ابتدا، اگر ممکن هم باشد، الزاماً مطلوب نیست زیرا، همانطور که از تعریف فوق مشهود است روش تحقیق کیفی آنچنان وسیع، گسترده و پیچیده است که فهم بهتر آن با آشنایی با مفاهیم و اصول نظری خاصی ممکن می شود.(محمدی ، 16:1390)

تفاوت روش کیفی با روش کمی :
با اینکه بسیاری از نویسندگان سعی می کنند و احیاناً به درستی هم اظهار می دارند که تقابل این دو روش و قراردادن آنها در دو قطب مخالف چندان صحیح و منطقی نیست و محقق نباید بین این دو روش، قائل به تفکیک قطعی باشد، اما به هر حال، چنین تقابلی یا به عبارت صحیح تر تفاوتی وجود دارد. البته محققانی که بر تفاوت ها تأکید دارند، دلایلی را نیز در تمایز بین این دو روش پیش می کشند. روش کمی، پهنانگر و روش کیفی، ژرفانگر است. یافته های روش کیفی، غیرقابل تعمیم، اما یافته های روش کمی تعمیم پذیرند، بعضی روش های کمی، تحقیق خود را در محیط های ساختگی انجام می دهند، در صورتی که تحقیقات با روش کیفی در محیط های طبیعی صورت می گیرد، یافته های تحقیق کمی با ارقام بیان می شود اما یافته های تحقیق کیفی بیشتر به توصیفی از نگرش ها و مفاهیم می انجامد. شاید یک دلیل اصلی تقابل این دو روش این باشد که با هر روشی فقط می توان به سوالات خاصی جواب داد (زیرا که هر سوالی داده های خاصی را می طلبد و هر نوع داده ای، روش گردآوری اطلاعات و پردازش و تحلیل خاص خود را دارد). به عبارتی هر روشی با گرایش نظری خاصی سنخیت دارد.
نکته مهم دیگر این است که در بعضی شرایط امکان گردآوری اطلاعات قابل اعتماد و قابل اعتبار با روشی امکان پذیرتر است تا با روشی دیگر. برای مثال اکثر محققان ایرانی به تجربه دریافته اند که در نظرخواهی های پیمایشی در ایران اغلب مردم به بعضی سوالات (مانند سوالات مربوط به درآمد یا سیاست) به محقق جواب صحیح نمی دهند، اما با مصاحبه عمیق به همراه مشاهدات دقیق و با کمی دقت و پیگیری می توان برای خیلی از سوالات جواب درست پیدا کرد که در غیر آن صورت ممکن نیست. و این کار با داشتن طرحی منسجم که به روش کیفی انجام خواهد شد امکان پذیر می شود.(محمدی، 18:1390)

ویژگی های روش تحقیق کیفی :
ویژگی های متعددی برای تحقیق کیفی وجود دارد که از آنجمله می توان به موارد ذیل اشاره نمود :
1) روش تحقیق کیفی در کلیت خویش، تعبیری است . بدین معنی که با چگونگی تعبیر، درک، تجربه و سرانجام ایجاد فضای اجتماعی سروکار دارد. گرچه ممکن است انواع مختلف روش های کیفی یا جنبه ای از آنها، مانند ادراکات اجتماعی، تعابیر، گفتمان، روند یا ساختار مورد استفاده و تأکید قرار گیرد، ولی وجوه مشترک همه این گرایش ها ، پرداختن به عناصری معنی دار است.
2) با توجه به چگونگی گردآوری اطلاعات، روش کیفی نسبت به محتوای اجتماعی که این اطلاعات در آن ایجاد یا گردآوری می شود، حساسیت و انعطاف دارد. و کمتر به داده های خنثی، استاندارد شده و مجزا از محتوا می پردازد.
3) روش تجزیه و تحلیل و تبیین مستلزم درک پیچیدگی ها، ظرافت ها و به طور کلی، مستلزم درک محتوا است. هدف تحقیقات کیفی، درک همه جانبه موضوع براساس داده هایی است که محتوا همراه با ظرافت هایش در آن منظور شده است. بدین معنی که در این روش، بیشتر روی تحلیل های کل گرایانه تأکید می شود تا نمایش های جدولی و همبستگی آماری؛ و اگرچه ممکن است آمار و ارقام نیز به نوعی مورد استفاده قرار گیرد اما تحلیل آماری نقش محوری ندارد.
4) در تحقیقات کمی، داده ها معمولاً به صورت جداول (یا آمار و ارقام) برای آگاهی خوانندگان ارائه می شود . در تحقیقات کیفی معمولاً چنین ارقامی وجود ندارد بلکه توضیحات و تبیین هایی که از داده ها منتج شده است، ارائه می شود. قابل ذکر است که توضیحات معمولاًً با مقداری داده به عنوان مصادیق یا شاهد مثال آورده می شود.

روش اسنادی :
روش‌های اسنادی یکی از مهم‌ترین ابزار‌های تحقیق، به ویژه تحقیق موردی محسوب می‌شوند. روش‌های اسنادی در زمره روش‌ها یا سنجه‌های غیر‌مزاحم و غیر واکنشی به شمار می‌آید زیرا با مشکل جمع‌آوری اطلاعات مواجه نیستیم و اطلاعات از قبل موجود هستند. علاوه بر آن، این روشها از مشکلات بزرگی که در تحقیقات آزمایشی یا حتی مصاحبه پیش می آید مبری هستند.
استفاده از اسناد و مدارک زمانی صورت می‌گیر
د که یا تحقیقی تاریخی در دست انجام باشد، یا آن‌که تحقیق مربوط به پدیده‌های موجود بوده ولی محقق در صدد شناسایی تحقیقات قبلی در مورد آن موضوع برآمده باشد یا آن‌که پژوهش نیاز به استفاده از اسناد و مدارک را ایجاب نماید. به عنوان مثال زمانی که محقق در صدد شناخت خانواده در عصر صفوی یا قاجار بر می‌آید، گفته می‌شود تحقیقی تاریخی صورت پذیرفته است. باید توجه داشت که اصالت یک تحقیق اسنادی به منابع حائز اهمیتی است که از آن استفاده می‌شود. همانطور که اصالت و درستی یک تحقیق میدانی به روش‌های درست و نمونه‌گیری معتبر آن است. به عنوان مثال چنانچه تحقیقی در زمینه خانواده در عصر قاجار از دیدگاه جامعه شناسی صورت گیرد، باید در آن از تمامی منابع معتبر استفاده شود، اگر منبع مهمی باشد و مؤلف از آن سود نجسته باشد، به یقین از اعتبار تحقیق کاسته خواهد شد. سند‌هایی که پدیده‌های اجتماعی بر رویشان اثرهایی باقی می‌گذارد، بسیار فراوان و گوناگون‌اند: بایگانی‌ها، شمارش‌های آماری، مطبوعات، اسناد شخصی، آلات و ابزار، تصاویر، عکس‌ها، فیلم‌ها، صفحه‌های گرامافون، نوارهای ضبط صوت و…. بنابر‌این هر محقق برای ارتقای سطح شناخت و اثبات یا رد فرضیه‌هایش می‌تواند از اسنادی وسیع وگوناگون استفاده کند. ابزار‌ها و کالاهای دوران‌های مختلف نیز نه تنها شاخص دوران‌اند، بلکه هر دگرگونی در آن‌ها می‌تواند به عنوان سندی معتبر در راه ارتقاء شناخت به کار آید. علی رغم تعدد منابع، شاخص‌ها و علائم، کتب و مراجع مکتوب مهم‌ترین منبع در راه شناخت اجتماعی است.

انواع اسناد :
1.اسناد و مدارک مربوطه به افراد :
اینگونه منابع عبارتند از نامه ها (اعم از نامه های ارسالی و یا دریافتی) روزنامه ها، مجلات، زندگینامه ها بریده های جراید، اسناد مربوط به تولد، ازدواج، طلاق، خدمت سربازی، نوشته های دوره تحصیل، ورقه های امتحان، کتابهای مربوطه به کتابخانه شخصی مدارک تحصیلی، یادداشتهای شخصی، وصیت نامه ها، حسابهای بانکی، اسناد مالکیت، دفترچه تلفن، شهادت نامه ها، قرار داد ها، اسناد مربوط به پایان خدمت، گزارش های اداری، تصاویر، نقاشیها، قلم ها، CD و دیسکت ها، که معمولاً به نام اطلاعات شخصی یاد می شوند. (طالب،1380 :148)
2.اسناد و مدارک درباره گروههای سازمانها و جوامع :
برای کسب اطلاعات درباره جوامع واجتماعات می توان علاوه برمنابع فوق از اعلامیه ها، روزنامه ها و مجلات، پوسترها، فرمانها، رسانه های گروهی، مراسم و مجالس، نقشه های مختلف، نتایج سرشماری مدارک مربوطه به فرهنگ کشور و مردم، ترانه های محلی وغیره استفاده کرد.
زمانی که مقصد مطالعه سازمان یا موسسه ای باشد میتوان از منابعی نظیر اساسنامه ها، آیین نامه ها، بولتن ها، گزارش های مربوط به فعالیتهای نظام شده، اسناد اعضا و مراجعان، انتشارات موسسه، قرارداد ها و گزارشهای مربوط جراید بهره گرفت.

۳. منابع رسمی و غیر رسمی :
منابع رسمی به آن دسته از مدارکی گفته میشود که اعتماد و اطمینان به صحت آن وجود دارد زیرا معمولاً توسط سازمانهای رسمی تهیه و نگهداری میشوند مانند اسناد رسمی و یا صورت جلسات مقامات و جلسات اداری و مدارک غیر رسمی شامل آن دسته از اطلاعات و منابعی است که توسط یک سازمان رسمی تهیه و نشر نیافته و یا توسط منابع غیر رسمی منتشر شده است، مثل کلیه مدارک و اطلاعات غیر دولتی و یا گواهی نشده توسط یک مقام رسمی.
۴. مدارک شفاهی، کتبی :
برخی از اسناد و مدارک، مکتوب و برخی دیگر بصورت تصویر یا گرافیک یا نقاشی، یا دسته ای از اطلاعات نیز شفاهی هستند.
اطلاعات مکتوب با استفاده از کلمات یا سایر علایم به روی کاغذ، سنگ سفال و… نوشته شده اند. کتب، مجلات، نوشته های قبرهاو… از جمله مدارک مکتوب اند. مدارک گرافیک شامل اطلاعاتی هستند که روی کاغذ یا چرم یا سنگ و … به شکل نقاشی با تصویر ثبت شده اند. از اشکال موجود روی سنگهایی که از قرنها پیش به جای مانده اند تا گرافهای تهیه شده روی کاغذ های ویژه از مدارک تصویری به حساب می آیند. مدارک شفاهی عبارت اند از گفتار های ثبت شده روی کاست و یا فیلم، دیسکت ویا CD که عموماً از مصاحبه با افراد میتوان مدارک شفاهی را تهیه و مورد استفاده قرار داد.(همان:152)
نقاط قوت روش اسنادی :
1. این روش از مشکلات بزرگی که در تحقیقات آزمایشی و مصاحبه پیش می‌آید مبری است. بعضی از این مشکلات بدین قرارند:
– اثر خوک آزمایشگاهی :
«فرآیند سنجش در تحقیقات آزمایشی می تواند بر نتایج تحقیق اثر گذارد. چنانچه انسانها احساس کنند همانند خوکهای آزمایشگاهی مورد آزمایش قرار گرفته اند و باید بر مخاطبین (آزمایشگران) اثری نیکو برجای گذارند. یا اینکه اگر روش جمع آوری اطلاعات چنان باشد که جوابهایی را القاء کند یا تمایلی را در پاسخگو برانگیزد که از قبل نداشت، ابزار سنجش نتایج آزمایش را منحرف خواهد ساخت.»
– انتخاب نقش هایی خاص :
پاسخگویان در شرایط آزمایشگاهی، از طبیعت و جریان طبیعی رفتار و اندیشه فاصله می گیرند، چون از شرایط آزمایشگاهی آگاهند و به بیان دیگر می دانند در وضعی طبیعی نیستند، نقشی ویژه و به دور از نقش خود در واقعیت برعهده می گیرند . به نظر ناچمیاس ها «افراد مورد تحقیق در شرایط آزمایشگاهی تمایل می یابند، نقشهائی خاص و ویژه برگزینند» یعنی در هر حال از واقعیت فاصله یابند.
– سنجش محرک یا عامل تغییر :
در بسیاری از موارد، سنجش خود موجبات دگرگونی در اندیشه و رفتار را فراهم
می سازد. شاید تا زمانی که از دانشجویان نپرسیده بودند، نظر شما درباره فلان استاد چیست؟ هرگز بدان امر توجه نکرده بودند، بعد از آن نه تنها بدان توجه می کنند، بلکه حساس می شوند. شاید همین حساسیت و توجه ویژه به کار و نقش معلم در سرنوشت شغلی او نیز تأثیر گذارد.
– شیب پاسخ :
پاسخگویان بیشتر تمایل می یابند طرز تلقی اظهار شده در یک جمله را در پرسشنامه تأیید کنند تا اینکه با آن مخالفت ورزند. به عنوان مثال چنانچه گفته شد کار استاد…. از نظر عدالت در نمره دادن مناسب است؟ تمایل پاسخگویان این است که جمله را تأیید کنند. بنابراین بی هیچ شبهه، می توان پذیرفت نوع سوالها، نحوه تنظیم و رده بندی آنان، خود بر جریان اندیشه تأثیر گذار است. گذشته از این، موقعیت تکمیل پرسشنامه و شخص پرسشگر نیز بر نوع اطلاعات حاصل شده تأثیر می گذارند.
در تحقیقات اسنادی هیچیک از این مشکلات بر سر راه محقق وجود ندارند. اطلاعات می توانند به درستی بدست آیند، ثبت شوند و بدون هیچ تحریف به کار آیند.
2) روش اسنادی معمولاً از

Published on :Posted on

Post your comment

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *