دانلود پایان نامه

واژه های کلیدی : اسانس، اکالیپتوس، باکتری ، سمنان، عملکرد، عناصر ریزمغذی
فصل اول
1-کلیات
1-1- مقدمه
1-1-1- معرفی گیاهان دارویی: قدمت شناخت خواصّ دارویی گیاهان، شاید بیرون از حافظه تاریخ باشد. یکی از دلایل مهم این قدمت، حضور باورهای ریشهدار مردم سرزمینهای مختلف در خصوص استفاده از گیاهان دارویی است. اطلاعات مربوط به اثرها و خواص دارویی گیاهان، از زمانهای بسیار دور بتدریج سینه به سینه منتقل گشته، با آداب و سنن قومی در آمیخته و سرانجام در اختیار نسلهای معاصر قرار گرفته است. طبق برخی «سنگنبشتهها» و شواهد دیگر، به نظر میرسد مصریان و چینیان در زمرۀ نخستین اقوام بشری بوده باشند که بیش از 27 قرن قبل از میلاد مسیح، از گیاهان به عنوان دارو استفاده کرده و حتّی برخی از گیاهان را برای مصرف بیشتر در درمان دردها کشت دادهاند (امیدبیگی، 1374).
مردم یونان باستان، خواص دارویی برخی از گیاهان را به خوبی میدانستهاند. بقراط حکیم بنیانگذار طبّ یونان قدیم و شاگرد وی ارسطو و دیگران، برای استفاده از گیاهان در درمان بیماریها ارزش زیادی قایل بودهاند. آنها علاوه بر استفاده از گیاهان یونان، از گیاهان کشورهای دیگر هم استفاده میبردهاند. پس از آنها، یکی از شاگردان ارسطو به نام «تئوفراست» مکتب «درمان با گیاه» را بنیاد نهاد. پس از آن، «دیوسکورید» در قرن اوّل میلادی، مجموعهای از 600 گیاه دارویی با ذکر خواصّ درمانی هر یک را تهیّه و به صورت کتابی در آورد که این کتاب بعدها سرآغاز بسیاری از مطالعات علمی در زمینه گیاهان مذکور گردید، به طوری که مثلاً «جالینوس» پزشک معروف یونانی در کارهای خود به کتاب «دیوسکورید» استناد کرده است (امیدبیگی، 1374).
در قرون هشتم تا دهم میلادی، دانشمندان ایرانی؛ ابوعلی سینا، محمّد زکریای رازی و دیگران، به دانش «درمان با گیاه» رونق زیادی دادند و گیاهان بیشتری را در این رابطه معرّفی کردند و کتابهای معروفی چون «قانون» و «الحاوی» را به رشته تحریر در آوردند. پس از آن، درمان با گیاه همچنان ادامه یافت. در قرن سیزدهم، «ابن بیطار» مطالعات فراوانی در مورد خواصّ دارویی گیاهان انجام داد و خصوصیّات بیش از 1400 گیاه دارویی را در کتابی که از خود به جای گذاشته، یادآور شد. پیشرفت اروپاییان در استفاده دارویی از گیاهان در قرن هفده و هجده، ابعاد وسیعی یافت و از قرن نوزدهم کوششهایی همهجانبه برای استخراج «موادّ مؤثره» از گیاهان دارویی و تعیین معیارهای معیّنی برای تجویز و مصرف آنها شروع شد (امیدبیگی، 1374).
کوششهای آن زمان تا به امروز هم ادامه یافته و در حال حاضر نیز با سرعت هر چه بیشتر به پیش
میرود. اکنون با در دست داشتن نتایج آزمایشها و تحقیقات، با اطمینان میتوان به تشریح و تفضیل علمی مزایای موجود در موادّ مؤثره گیاهان دارویی در رابطه با انسان و حیوانات پرداخت. حقیقت این است که امروزه درباره روند متابولیسمی تشکیل موادّ مؤثره موجود در گیاهان تحت فرایندهای خاصّ زیست محیطی و تأثیر موادّ مؤثره مذکور بر انسان و حیوانات، اطلاعات بسیار زیادی وجود دارد و جنبههای مختلف استفاده از موادّ مذکور، تنوع روزافزون دارد. تا کنون، تنها خصوصیات دارویی حدود سیهزار گونه از ششصدهزار گونه گیاهی جهان شناخته شده و در میان بقیه، گهگاه، موادّ مؤثره جدید و بسیار ارزشمندی کشف میگردد (امیدبیگی، 1374).
جمعآوری گیاهان دارویی بسیار مشکل است. انجام این کار با ماشین به سختی امکانپذیر است، زیرا جمعآوری برخی از اندامهای حاوی موادّ مؤثره (نظیر گلها، برگها و…) تنها با دست ممکن است. از اینرو، تولید گیاهان دارویی به کار بدنی زیادی نیاز دارد. با جمعآوری گیاهان دارویی، کار به اتمام نمیرسد (بر خلاف برخی محصولات کشاورزی)، بلکه پس از برداشت محصول، اندامهای جمعآوری شده را باید تحت تأثیر عملیات مناسبی قرار دارد تا به صورت قابل استفاده درآید (خشک کردن، استخراج ماده مؤثره، بستهبندی و…).
1-1-2- خصوصیات ویژه گیاهان دارویی
در پیکر این گیاهان مواد خاصی به نام “مواد موثره” ( مواد فعال ) ساخته و ذخیره میشود که این مواد تأثیر فیزیولوژیکی نیز بر پیکر موجود زنده بر جای میگذارند که این گیاهان برای مداوای برخی از بیماریها مورد استفاده قرار میگیرند. مواد فعال ذکر شده طی یک سلسله فرآیندهای ویژه و پیچیده بیوشیمیایی، به مقدار بسیار کم ( معمولأ کمتر از وزن خشک گیاه ) ساخته میشوند و به “متابولیتهای ثانویه ” نیز معروفند (عیوضی، 1390).
ممکن است فقط اندام خاصی نظیر ریشه، گل یا برگهای آنها حاوی ماده موثره باشد.
معمولأ از اندامهای مورد نظر به صورت تازه استفاده نمیشود و لازم است تحت عملیات خاصی نظیر تمیز شدن، هوادهی و خشک کردن قرار میگیرند و پس از آن مورد استفاده واقع شوند. این گیاهان در مقایسه با سایر گیاهان نظیر غلات و سبزیها در موارد خاصی استفاده شوند (عیوضی، 1390).
1-1-3- طبقهبندی گیاهان دارویی بر اساس مواد موثرهشان و نحوه استفاده از آنها
1-1-3-1- گیاهان دارویی
گیاهان دارویی به گروهی از گیاهان گفته میشود که اندامهای آنها دارای ترکیبهای اثر بخش دارویی است و همچنین به علت اثرات درمانی که بر انسان و دام دارند در صنعت داروسازی مورد استفاده قرار میگیرند (قاسمی، 1388).
1-1-3-2- گیاهان ادویهای
از مواد موثره موجود در این گروه از گیاهان، در صنایع غذایی، کنسروسازی، نوشابهسازی و غیره به منظور بهبود در رنگ، طعم و مزه آنها مورد استفاده قرار میگیرد. این گیاهان باعث بهتر شدن عطر و طعم مواد غذایی و بهبود کارکرد دستگاه گوارش شده و دستگاه گوارش را در برابر بیماریهای میکروبی مقاوم میکنند مانند نعناع و آویشن.
1-1-3-3- گیاهان معطر یا اسانسدار
اندامهای خاصی در این گیاهان حاوی اسانساند و دارای مصارف بسیاری در صنایع غذایی، آرایشی و بهداشتی هستند و از راه تقطیر با بخار آب ، از آن اندام استخراج میشوند (امیدبیگی، 1374).
1-2- مواد مؤثره گیاهان دارویی
در رابطه با مسیرهای تشکیل مواد مؤثره گیاهان دارویی، نظرات متفاوتی ارائه گردیده است. به عنوان مثال سنتز مواد مؤثره گیاهان ناشی از دو گروه فرآیندهای متابولیسمی متفاوت و در عین حال مرتبط با هم میباشند که عبارتند از:
1-2-1- فرآیندهای متابولیسمی عام
این فرآیندها در تمامی موجودات زنده در سطوح مختلف عمومیت دارند و لذا در کلیه گیاهان چه دارویی و چه غیر دارویی به وقوع میپیوندند.