سامانه پژوهشی –
ترجمـه و تحقیق کتاب پیوندهای تاریخی و ادبی عربها، ایرانیان و ترکها تألیف  …

سامانه پژوهشی – ترجمـه و تحقیق کتاب پیوندهای تاریخی و ادبی عربها، ایرانیان و ترکها تألیف …

اکتبر 7, 2020 Off By مدیر سایت

روایت کنندگان یا بیشتر آنان نیز متفق القول هستند که رباعی فارسی، شایستۀ سرایش به زبان فارسی است اما برخی از سرایندگان به زبان عربی به ندرت آن را مورد استفاده قرار دادند. رباعی ویژگیهایی دارد که با وزن و قافیه ارتباط دارد. وزن آن برگرفته از زبان فارسی و درست نیست که آن را دگرگونی در اوزان شعر عربی دانست. وزن آن نزد عروضیها چنین است :
فَعْـلُنْ مُتَفاعَلُن فَعولُن فَعَنْ
همچنین گاهی تفعیلۀ آخر آن نیز مانند تفعیلۀ نخست آن نیز آمده است [۴۰۱].
بهاء زهیر تنها سه رباعی سروده است که در انتساب دو رباعی از آنها به وی تردید وجود دارد. چرا که بهاء زهیر میلی به سرایش به این سبک از منظومهها نداشت و در این امر بر خلاف عمر بن فارض بود که میل شدیدی به سرایش به این سبک داشت و سی بار بدان سروده است. بهاء زهیر به نغمه سرایی علاقه داشت از این رو از رباعی دوری گزید اما با وجود استفادۀ کم، برای پر کردن نغمه سرایی خویش آن را به کار میگرفت، بنابراین این دو رباعی که به بهاء زهیر منسوبند در حقیقت سرودۀ ابن الفارض میباشند [۴۰۲].
رباعیهای ابن فارض ما را به درنگ بر آنها وا میدارد چرا که رباعی نه صفحه از دیوان وی را به خود اختصاص داده است [۴۰۳]. نخستین چیزی که در آنها قابل توجه است این است که وی همان گونه که از یک شاعر صوفی انتظار میرفت، در این نوع شعر که شاعران فرقههای صوفی شیفتۀ سرایش بدان بودند، در رباعیهای خود به معانی صوفیانه نپرداخته است و همانند قصاید خویش در آن خوب عمل نکرده است و شاید بهترین چیزی که سروده است همان رباعی است که در آن میگوید :
روحی لک یا زائر فدى یا مؤنس وحشتی إذا اللیل هدى
جانم فدای تو باد ای دیدار کننده، ای که در شب تاریک مونس تنهایی منی.
إن کان فراقنا مع الصبح بدا لا أسفر بعد ذاک صبح أبدا
اگر جدایی ما با آمدن صبح فرا میرسد، پس از این جدایی هیچ گاه صبح نمودار نگردد.
ابن فارض شاعران ایرانی را به یادمان میآورد که به ذکر برخی از شهرهای سرزمینهای ترکان به سبب شهرت داشتن زیبا رویانشان عادت نمودند. شهر خطا از این جمله است که با میل با آوردن توریه بارها به ذکر آنها روی آورده و گفته است :
لما نزل الشیب برأسی وخطا والعمر مع الشباب ولّى وخطا
آن گاه که پیری بر سر من نشست و عمر به همراه جوانی برفت.
أصبحت بسمر سمرقند وخطا لا أفرق بین صواب وخطــا
با بودن زیبا رویان گندمگون سمرقند و خطا، توان تشخیص درست از نادرست را ندارم.
شگفت آن که وی گاهی معنای حسی را در جایی که نیازمند پوشیده ماندن است، با صراحت و آشکارا بیان میکند و بدین ترتیب شعر خود در رباعی و در قصاید را در دو طرف نقیض هم قرار میدهد. ما در این جا صراحت جرأتمند وی را میپوشانیم و به یادآور شدن یک بیت از رباعی وی بسنده مینماییم که در آن میگوید :
حتّى رَشَحَتْ من عَرَقٍ وجْنَتُهُ لا زالَ نَصِیبِی مِنْهُ ماءُ الوردِ
تا آن که گونۀ وی عرق تراوید و بهرۀ من از او همچنان گلاب بود.
او یکی از رباعیات خیام را بیادمان میآورد که خیام در آن معنا و تصویر و احساس زیبا و ظریفتری داشت، آن گاه که گفت :
ای چاک زسودای تو پیراهن گل خوشبوست گریبان تو چون دامن گل
از نازکیت عرق بر اندام لطیف چون قطرۀ شبنم ســـت بر خرمن گل
عربها آن چه که بند نامیده میشود و در زبان فارسی به ترجیع بند معروف است را از ایرانیان فرا گرفتند. ترجیع بند شعری است که هر قسمت از آن خانه نامیده میشود و هر یک از این قسمتها ابیاتی را در بر دارد که رَوِی یکسانی دارند و بیت جداگانه و مستقلی از پس آنها تکرار میشود. همچنین در زبان فارسی شعری وجود دارد که ترکیب بند نامیده میشود و با ترجیع بند تنها در این بیت متفاوت است که فقط رَوِی آن تکرار میشود. استفاده از این نوع منظومهها در عصر صفوی آن گاه که شعرای شیعه به رثای اهل بیت پرداختند، رایج گشت، اما از آن پس به قالبی از نثر مسجع بر وزن مفاعیلن مبدل شد که تقریباً پس از ده سطر با قافیۀ ( را ) به پایان میرسد. در تهران هفته نامهای با نام « توفیق » وجود دارد که افتتاحیۀ آن بر وزن ترجیع بند است. این نوعِ ادبی در اوایل قرن یازدهم هجری رایج گشت و بسیاری از ادبای مردمی در عراق و منطقۀ عربی خلیج فارس و اهواز و بحرین شیفتۀ آن شدند[۴۰۴].
این نمونهای از ترجیع بند است که مهارت عبد الرؤف الجد حفصی متوفی سال (۱۱۱۳ هـ) در آن به نمایش در آمده است [۴۰۵]:
« ای ساربان، با قلب من مدارا کن و کاروان را نگه دار هرچند که بند ببرید، چرا که زخمی عشق با برق غرب که از جانب کوی عشق میدرخشد انس گرفت، از این رو نورِ از جانب طور در دل شب را آتش پنداشت، پس با کفشهایش رفت تا همچنان که گمان کرد آتشی برگیرد و بانگ آمد : کفش برکن که این کوی لیلی ست، پس از شدت حیرت همچو مجنون سرگشته وار خم شد، تا آن که بوی انس از سوی قدس وی را سرمست کرد و تاریکی شب، روز گشت ».
ابن سناء الملک که یکی از شاعران دورۀ ایوبی است یادآور میشود که او خرجۀ فارسی را پس از فراگیری زبان فارسی، در موشّحات خود بکار گرفت و بدین طریق بر آن چه که موشح سرایان مصری زمان خود بدان عادت داشتند خروج نمود. زیرا آنان عادت داشتند که خرجههای عامیانۀ اندلسیان را بکار برند.
او در به کارگیری زبان فارسی و بهره بردن از آن، رو در روی زبان رومی اندلسی قرار میگیرد [۴۰۶].
ایرانیان عروض را از اعراب فرا گرفتند. ایرانیان هم سه بحر شعریِ جدید و مشاکل و قریب را دارند که اعراب بر وزنشان شعر میسرایند و بحر طویل و مدید و بسیط و وافر و کامل مخصوص عربها هستند و ایرانیان زیاد در آنها شعر نسرودند زیرا برای آنان دلنشین به نظر نمیرسید. اما یازده بحر دیگر میان شعرای فارس و عرب مشترک است [۴۰۷].
بدون تردید این تأثیرگذاری فارسی در شعر عربی، در مقایسه با تأثیرگذاری عربی در شعر فارسی بسیار اندک است، به ویژه اگر به بهره گیری شاعران ایرانی از برخی از شعرای عرب بپردازیم.
در دورۀ معاصر تأثیرپذیری سه شاعر از شعر فارسی را میبینیم هرچند که در دوره و جایگاه و شهرت و شخصیت ادبی خویش بسیار متفاوتاند. نخستین آنان در سال ۱۹۰۴ درگذشت در حالی که از مردان شمشیر و قلم بود و دربارۀ او گفته شده است : وی دولت شعر را پس از نابودی برانگیخت و آن همان دولتی است که شوقی و حافظ و مطران پرچمدار آن هستند. اما دومین آنان عمر خود را در مطالعه و تدریس ادبیات ملتهای اسلامی گذراند و او شاعر گمنام و ناشناسی است. اما شاعر سوم از شاعران بزرگ و مشهور عراق است که در سال ۱۹۳۶ درگذشت. این شاعران محمود سامی البارودی و حسین مجیب المصری و جمیل صدقی الزهاوی هستند.
بارودی شاعرِ بداهه گو است که با ادبیات عربی و فارسی و ترکی پرورده شد [۴۰۸]. زبان ترکی در زمان بارودی، زبان حاکمان و نظامیان و کارمندان بود و او باید بدان آشنایی میداشت، همچنان که یک ادیب ترک نیز در کنار زبان ترکی، خود را به فراگیری زبان فارسی و زبان عربی ملزم میساخت. بدین سبب وی با زبان فارسی آشنا شد. اما با دقت در دیوان بزرگ وی تأثیر پذیری وی از زبان فارسی را بسیار اندک خواهیم یافت. در قصیدهای که پس از رسیدن به جزیرۀ سرندیب سرود و در خواب دخترمیانی خود را دید، حال خویش را چنین یادآور میشود :
هِیَ الدَّارُ مَا الأَنْفَاسُ إِلَّا نَهَائِبٌ لَدَیْهَا وما الأَجْسَامُ إِلَّا عَقَائِرُ
این دنیا منزلگاهی است که نفسها را به یغما برده و بدنها در آن شکار ساق بریدهای هستند.
إِذَا أَحْسَنَتْ یَوْماً أَسَاءَتْ ضُحَى غَدٍ فَإِحْسَانُهَا سَیْفٌ عَلَى النَّاسِ جَائِرُ
اگر روزی خوبی کند در روز بعد بدی خواهد کرد و نیکی آن شمشیر ستمگری بر مردم است.
تَرُبُّ الْفَتَى حَتَّى إِذَا تَمَّ أَمْرُهُ دَهَتْهُ کَمَا رَبَّ الْبَهِیمَه جَازرُ
انسان را سرپرستی میکند و آنگاه که کارش به پایان رسید وی را به هلاکت میرساند همچنان که قصاب چهارپایی را پرورش میدهد.
شاعر در سه بیت سخن سعدی در ابتدای کتابش « گلستان » را از وی برگرفته است :
هر دم از عمر میرود نفسی چون نگه میکنی نماند کسی
وسخنش در پایان اولین داستان از باب نخست همین کتاب « گلستان » این است:
مکن تکیه بر عمر دنیا و پشت که بسیار کس چون تو پرورد و کشت

برای دانلود متن کامل این فایل به سایت torsa.ir مراجعه نمایید.