( شمس ، ۱۳۹۱ ، ج۳ ، ص۴۹۷ ).
مبحث دوم: پیشینه دینی سازش
در منابع فقهی به نهاد سازش و اصلاح میان طرفین اختلاف، اهمیّت و ارزش ویژه ای داده شده؛ به گونه ای که با مدّاقه در این منابع می توان به این واقعیت دست یافت که، اوّلین و بهترین روش حل اختلاف، سازش و مصالحه بین طرفین است .
در خصوص تشویق مردم به صلح و سازش آیات متعددی در قرآن کریم وجود دارد و همچنین روایات زیادی از معصومین علیهم السّلام نقل شده است که در دو گفتار به شرح آن خواهیم پرداخت .
گفتار اول: پیشینه سازش در آیات
خداوند متعال در قرآن کریم طی آیات متعددی مردم را به صلح، آشتی و پایان دادن به اختلافات رهنمود کرده اند؛ از یک دیدگاه می توان این آیات را به دو دسته تقسیم بندی کرد : آیاتی که طرفین اختلاف را به صلح دعوت می کند و آیاتی که سایر مردم را به تلاش جهت رفع تنازع بین دو طرف سفارش کرده است .
بند اول : آیاتی که طرفین اختلاف را به صلح و سازش دعوت می کنند
الف) وَإن إمراَهُ خافت من بَعلها نُشوزاً أوَ إعرَضاً فلا جُناح َ علیهما أن یُصلحَا بَینهُما صلحاً وَ الصلحُ خَیرُ وَ أُحضرَت الانفس الشحَّ و إن تحسنوا و تتَّقوا فإنَّ الله کان بما تعملونَ خبیراً. (نساء / ۱۲۸ )
و اگر زنی از طغیان و سرکشی یا اعراض شوهرش، بیم داشته باشد، مانعی ندارد با هم صلح کنند( و زن یا مرد از پاره ای از حقوق به خاطر صلح صرف نظر کنند ) و صلح بهتر است ، اگر چه مردم ( طبق غریزه حب ذات در اینگونه موارد ) بخل می ورزند ، و اگر نیکی کنید و پرهیزگاری پیشه سازید ( و بخاطر صلح ،گذشت نمایید) خداوند به آنچه انجام می دهید آگاه است و پاداشی شایسته به شما خواهد داد .
آیه فوق تجویز صلح در حقوق شخصی را بیان می کند .(هاشمی رفسنجانی و همکاران، ۱۳۸۶،ج۴ ،ص۸۰ ). ( والصلح خیر ) این جمله کوتاه و پر معنی گرچه در مورد اختلافات خانوادگی در آیه فوق، ذکر شده ولی بدیهی است یک قانون کلی و عمومی و همگانی را بیان می کند که در همه جا اصل نخستین ، صلح ، صفا ،دوستی و سازش است و نزاع و کشمکش و جدایی بر خلاف طبع سلیم انسان و زندگی آرام بخش او است و لذا جز در موارد ضرورت و استثنائی نباید به آن متوسّل شد.(مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۸۸،ج۴،ص۱۵۱) .
ب) یَسئَلونَکَ عَن ِ الاًنفال ِ قُل ِ الاَنفالُ ِلله وَالرَسول ِ فَاتَّقوا اللهَ و اَصلِحوا ذاتَ بَینَکُم و اَطیعوُا الله وَ رَسوُلَه اِن کُنتُم مُؤمِنین َ ( انفال / ۱)
از تو درباره ی انفال (غنائم ) سوال می کنند ، بگو (انفال) مخصوص خدا و پیامبر است ؛ پس ، از ( مخالفت ) خدا ، بپرهیزید ! خصومت هایی را که در میان شماست ، آشتی دهید و خدا و پیامبرش را اطاعت کنید اگر ایمان دارید .
شأن نزول آیه در خصوص اختلافی است که بین اصحاب پیامبر (ص) بر سر غنائم جنگ بدر ایجاد شده بود . (مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۸۸، ج۷، ص ۱۰۴ ).
خداوند همه مردم را به رفع اختلافات و کدورتها و ایجاد صلح و سازش میان خود دعوت می کند .در تفسیر نمونه چنین نوشته شده : اصولاً « اصلاح ذات البین » ایجاد تفاهم و زدودن کدورت ها و دشمنی ها و تبدیل آن به صمیمیّت و دوستی ، یکی از مهم ترین برنامه های اسلامی است . (همان ، صص ۱۰۵و۱۰۶ ).
بند دوم : آیاتی که سایر مردم را به ایجاد صلح و سازش بین متخاصمان دعوت می کنند
الف) وَ اِن طائِفان َ مِنَ الموُمِنینَ اقتَتَلوُا فَاَصلِحوُا بَینَهُما … . (حجرات/ ۹ ).
و اگر دو طایفه از مومنان با هم به جنگ پرداختند ، میان آن دو آشتی برقرار کنید .
«مسلمانان ،موظف به برقراری صلح و از میان بردن جنگ ها و درگیری های داخلی گروه های مسلمانان اند.» (هاشمی رفسنجانی و همکاران، ۱۳۸۶، ج۱۷ ،ص۴۷۱ )
همانگونه که مشاهده می شود خداوند ،خواهان حاکمیت جوّ مسالمت و صلح ، میان گروههای امت اسلامی است.
در تفسیر نمونه ذیل این آیه مقرر شده است :
درست است که « اقتَتَلوا » از ماده « قتال » به معنی جنگ است ، ولی در اینجا قرائن گواهی می دهد که هرگونه نزاع و درگیری را شامل می شود ، هرچند به مرحله ی جنگ و نبرد نیز نرسد . بلکه می توان گفت : اگر زمینه درگیری و نزاع فراهم شود – فی المثل مشاجرات لفظی و کشمکش هایی که مقدمه ی نزاع های خونین است واقع گردد – اقدام به اصلاح طبق این آیه لازم است ؛ زیرا این معنی را از آیه فوق از طریق الغاءخصوصیت ، می توان استفاده کرد .(مکارم شیرازی و همکاران ، ۱۳۸۷ ، ج۲۲ ،ص۱۷۵ )
ب) اِنَّما المُؤمِنوُنَ اِخوَهُ فاَصلِحوُا بَینَ أَخَوَیکُم واتَّقوُا الله لَعَلَّکُم تُرحَموُن . (حجرات / ۱۰ ).
جز این نیست که مومنان با هم برادرند ، پس میان برادرانتان سازش دهید و از خدا پروا بدارید ، باشد که مورد رحمت قرار گیرید .
مومنان برادر یکدیگرند پس دو برادر خود را صلح و آشتی دهید و تقوای الهی پیشه کنید ، باشد که مشمول رحمت او شوید .در تفسیر این آیه گفته شده :« همان اندازه که برای ایجاد صلح در میان دو برادر نسبی ، تلاش و کوشش می کنید ، باید در میان مومنان متخاصم نیز برای برقراری صلح به طور جدّی و قاطع ، وارد عمل شوید » (مکارم شیرازی و همکاران، همان ، ص ۱۷۷).
بنابراین به موجب این آیه خداوند مومنان را موظف به ایجاد صلح و سازش بین برادران دینی دانسته و در این راه رعایت تقوا و ارزش های الهی را نیز ضروری دانسته است .لازم به ذکر است که اصلاح میان گروه های متخاصم مسلمین امر واجب کفائی است . (مکارم شیرازی و همکاران، همان ،ص۱۷۹ ).
ج) وَ اِن خِفتُم شِقاق َ بَینِهِما فَابعَثوُا حَکَما مِّن اَهلِه و حَکَماً مِّن اَهلِها اِن یُّریدا اِصلاحاً یُّوَفِّقِ الله ُ بَینَهُما اِنَّ اللهَ کانَ عَلیماً خَبیرًا . (نساء / ۳۵ ).
و اگر از جدایی و شکاف میان آنها (زوجین ) بیم داشته باشید یک داور از خانواده شوهر و یک داور از خانواده ی زن انتخاب کنید ( تا به کار آنان رسیدگی کنند ) اگر این دو داور ، تصمیم به اصلاح داشته باشند، خداوند به توافق آنها کمک می کند ؛ زیرا خداوند دانا و آگاه است . ( و از نیّات همه با خبر است ) آیه شریفه فوق به بحث اصلاح و سازش در اختلافات خانوادگی (زن و شوهر) پرداخته است که خود ، نشان دهنده ی اهمیت دادن اسلام به نهاد سازش و همچنین بها دادن به بنیان خانواده می باشد . پس بی جهت نیست که گفته شده : محکمه ی صلح خانوادگی یکی از شاهکارهای اسلام است. اکثر فقها نظر داوران را صرفاً درصورت رفع اختلاف و سازش بین زوجین لازم الاجرا می دانند و حتی معتقدند شرطی که برای زوجین تعیین شده نیز باید اجرا شود . اما در صورت نظر داوران بر جدایی ، حکم آنها را نافذ نمی دانند .(مکارم شیرازی و همکاران ،۱۳۸۸ ، ج۳ ،صص۴۷۶ و ۴۷۸ ).
د) لاخَیرَ فی کثیِرٍ مِّن نَّجوَاهُم اِلّا مَن اَمَرَ بِصدَقهٍ اَو مَعروُف ٍ اَو اِصلح بَینَ النَّاسِ وَ مَن یَفعَل ذلک ابتغاءَ مَرضاتَ الله فسوف نُوَتِیهِ اَجراً عظیماً . (نساء / ۱۱۴ ).
در بسیاری از سخنان در گوشی ( و جلسات محرمانه) آنها ، خیر و سودی نیست مگر کسی که برای خشنودی پروردگار چنین کند ، پاداش بزرگی به او خواهیم داد . نجوا و سخنان در گوشی و تشکیل جلسات سرّی در قرآن کریم غالباً بعنوان یک عمل ناپسند و شیطانی شناخته شده است .
همچنین نجوا در حضور جمعیت باعث سوء ظن و حتی بدبینی میان دوستان می شود . به همین دلیل بهتر است که از این موضوع استفاده نشود مگر در موارد استثنائی و ضروری .
یکی از مواردی که بنا بر ضرورت نجوا در آن مجاز شناخته شده است ، مسئله مربوط به اصلاح میان مردم است که ممکن است در آن آشکارا سخن گفتن مانع اصلاح شود . ( مکارم شیرازی و همکاران، ۱۳۸۸ ، ج۴، صص۱۲۷ -۱۲۶ ) .
گفتار دوم :پیشینه سازش در روایات
سازش علاوه بر داشتن جایگاه ویژه در آیات متعدد قرآن کریم ،در روایات نقل شده از پیامبر اکرم (ص)و ائمه معصوم (علیهم السّلام) نیز مورد توجه قرار گرفته است .
بند اول : روایات نقل شده از پیامبر اکرم (ص)
الف) از مهمترین روایاتی که در باب مشروعیت صلح و سازش از پیامبر اکرم(ص) نقل شده حدیث ذیل است :« الصلح جائزٌ بین المسلمین إلّا صلحاً حرَّمَ حلالاً أو احلَّ حراماً »( حرالعاملی، ۱۴۰۱ ه.ق، ج ۱۸ ،ص۱۵۵ ). صلح میان مسلمانان جایز و صحیح است، مگرصلحی که حلالی را حرام کند یا صلحی که حرامی را حلال کند. لازم به ذکر است که «جایز» بودن صلح میان مسلمانان به معنای عدم لزوم عقد صلح نیست ، بلکه منظور صحیح ، مقبول و پسندیده بودن صلح و سازش میان مسلمانان می باشد .
ب) از پیامبر اکرم (ص) نقل شده که ایشان فرمودند :« اِتَّقوُا اللهَ و اَصلِحوُا ذاتَ بَینِکُم » ( نهج الفصاحه ،۱۳۸۶ ،ص۴ ). از خدا بترسید و میان خویشان اصلاح کنید .
ج) در حدیث دیگری پیامبر اکرم(ص) می فرمایند :
«بِاَفَضَل مِن دَرَجه ِالصیام والصَّلوهَ والصَّدقَهَ ، اِصلاحُ ذات البیَنَ فَاِنَّ فَسادَ ذاتِ البین هِیَ الحالِقهُ . »(نهج الفصاحه ،۱۳۸۶ ،ص۳۴ ).
می خواهید شما را از چیزی که بهتر از روزه و نماز و صدقه است ، خبر دهم ؟ اصلاح میان کسان ، زیرا فساد میان کسان مایه هلاکت است .
د) همچنین در کتاب تفسیر نمونه از پیامبر (ص) آورده اند به ابوایوب فرمود :
«َالا اَدلِکَ عَلی صدقهُ یحبُّها الله و رَسولهِ ، تصلح بَین الناس اِذا تَفاسدوا و تَقرَّبَ بَینهُم اِذا تَباعدوا »
آیا تو را از صدقه ای آگاه کنم که خدا و پیامبرش آن را دوست دارند .
هنگامی که مردم با یکدیگر دشمن شوند آنها را اصلاح ده و زمانی که از هم دور گردند آنها را به هم نزدیک کن. (مکارم شیرازی و همکاران ،۱۳۸۸ ،ج۴ ، صص۱۲۸-۱۲۷ ).
هـ ) انَّ الله اُحَبَّ الکذب فی الصَّلاح و ابغَضَ الصدِق فی الفساد ( حرالعاملی ،۱۳۹۷ ه.ق ، ج۱۲ ،ص۲۰۲ )
به راستی خداوند دروغی را که باعث اصلاح باشد دوست دارد و راستی را که موجب فساد گردد ،دشمن می دارد.
بند دوم : روایات نقل شده از ائمه معصوم علیهم السّلام
الف) سَمِعتُ اَبا عَبدِاللهِ (ع) یَقوُلُ :«صَدَقَهُ یُحِبُّها الله اِصلاحُ بَینِ النّاسِ اِذا تَفاسَدوُ ا ، و تَقارُبُ بَینِهِم إِذا تَباعَدوا » امام صادق (ع) فرمود : صدقه ای که خدا دوست دارد اصلاح کردن میان مردم است هنگامی که روابطشان تیره گردد و نزدیک کردن آنها به یکدیگر است هنگامی که از هم دور شوند.( کلینی رازی ،۱۳۹۰ ،ج۴ ،ص۴۳۵ ).
ب) عن ابی عبدالله (ع) قالَ :« لَاَن اُصلِحَ بَینَ اثنینِ اَحَبُّ اِلَیَّ مِن اَن اَتَصَدَّقَ بّدِینارَینِ .»
امام صادق (ع) فرمود : این که میان دو کس صلح دهم برایم محبوب تر از این است که دو دینار صدقه دهم . (همانجا )
ج) عَن مُفضَّل قالَ :« اَبوُ عَبدِالله (ع) : اِذا رَاَیتَ بَینَ اثنَینِ مِن شِیعَتِنا مُنازَعَهً فَافتَدِها مِن

مطلب مرتبط :   مقاله رایگان درموردورشکستگی، قانون اساسی، مجلس شورای اسلامی، بهره بردار

Comments (0):

Write a comment: