– بهره­وری علمی

دانشمندان به لحاظ بهره‌وری علمی با هم تفاوت­های بسیار دارند. بر پایه‌ فرضیه «جرقه مقدس[1]»، تفاوت‌های دانشمندان در توانایی‌ها و انگیزه‌های پژوهش علمی خلاقانه به تفاوت در بهره‌وری آنان می‌انجامد (کول و کول[2]، ١٩٧٣) . توانمندی‌های ذهنی پژوهشگر، از آغاز فرایند پژوهش یعنی از زمان کشف مسئله، تا آخرین گام‌های انتشار آن یعنی واکنش به داوران در سرنوشت پژوهش مؤثر است (شاکلی[3]، ١٩۵٧، ص. 286) . با این حال، از آنجا که دانشمندان طی فرایندی بلندمدت، سختگیرانه و موشکافانه برگزیده می‌شوند و مدارج علمی را طی می‌کنند، انتظار می‌رود که به لحاظ ابعاد فعالیت‌های علمی کاملا همگن باشند، حال آن که نتیجه تحقیقات چولگی شدیدی را در میزان تولیدات علمی آنان نشان می‌دهد. بنابراین، این ناهمگنی و نابرابری در روند تولید علم را باید به عواملی جز عوامل فردی نسبت داد.

فرضیه «مزایای انباشت شونده[4]» بیان می‌دارد که به دلیل وجود طیف مختلفی از سازوکارهای اجتماعی، احتمال دارد که دانشمندان با بهره‌وری بالا در آینده بهره‌وری به مراتب بیشتری داشته باشند، در حالی که دانشمندانی که تولیدات علمی بدیع ناچیزی دارند به احتمال بسیار دچار رکود در بهره‌وری شوند (آلیسون و استوارت[5]، 1974) . این پدیده‌ در فرایند بازشناخت[6] دانشمندان – از تخصیص اعتبار، تسهیلات و امکانات، اعطای پاداش و جوایز گرفته تا استناددهی – نیز مشاهده می‌شود. «اثر ماتیو[7]» نشان می‌دهد که همه دانشمندان به ازای آثار و پژوهش‌های مشابه بازشناخت یکسانی دریافت نمی­دارند، به طوری که دانشمندان نامدارتر از بازشناختی به مراتب بالاتر از حد انتظار برخوردار می‌شوند (مرتون[8]، 19۶8؛ 19٨8).

 

2-1-3- شاخص‌های متداول در محاسبه بهره‌وری علمی

آشکار است که سنجش بهره­وری علمی همانند دیگر پدیده‌های کیفی به سادگی ممکن نیست. از این رو، تلاش دانشمندان و پژوهشگران حوزه علم‌سنجی بر آن بوده است که با ابداع شاخص‌ها و روش‌هایی کمی ویژگی‌های کیفی بهره‌وری علمی را سنجش‌پذیر سازند.

بهره­وری علمی را نسبت برونداد پژوهش­های علمی به درونداد آن­ها دانسته­اند (بوناکورسی و دارایو[9]، 2003) . بسته به بافتاری که نتایج ارزیابی در آن به کار گرفته می‌شود – ارزیابی‌های پژوهشی محض یا کاربردی- و اهداف مترتب بر آن، سنجه­های به کار رفته در محاسبه بهره‌وری و در نتیجه تصویری که از آن به دست می‌آید متفاوت خواهد بود. برای نمونه، سرمایه‌ها و اعتبارات پژوهشی، کمک­های مالی داخلی و خارجی، هزینه­های کل، هزینه هر انتشار، پژوهشگران و اندیشه‌های پژوهشی آنان، امکانات و دستگاه‌ها، تکنسین­ها و کارکنان بخش اداری و سن موسسه (تاریخ تاسیس موسسه) از مصادیق دروندادهای پژوهشی به شمار می‌آیند. تعداد انتشارات به طور کلی و در سطح بین­المللی، انتشارات هر پژوهشگر به طور کلی و در سطح بین­المللی، درصد سرمایه برداشتی از بازار و میانگین ضریب تاثیر را می‌توان از مصادیق بروندادهای پژوهشی دانست (کیم، ولف وندر، تومبلی[10]، 2011؛ بوناکورسی و دارایو، 2002؛ پرتر و اومباخ[11]، 2001) .

 

2-1-3-1- شمار انتشارات و استنادات

آشکار است که همه دروندادها و بروندادهای پژوهشی به شیوه‌ای عینی و دقیق قابل اندازه‌گیری نیستند. در عین حال، بسیاری از آن­ها به طور آماده و به سادگی در اختیار پژوهشگران قرار ندارند. برای نمونه، در حالی که فراوانی انتشارات علمی و فراوانی استناد به آن­ها بیش از همه در دسترس، عینی و در نتیجه قابل اندازه‌گیری هستند (نجمان و هویت[12]، 2003) ، دسترسی به آمار قابل اطمینان برای حمایت‌های مالی دریافتی پژوهشگران دشوار است (کیم، ولف وندر، تومبلی، 2011) . از این رو، اگرچه پژوهش­های علمی می‌توانند برونداد­های بسیاری داشته باشند، اما فراوانی انتشارات علمی و فراوانی استناد به آن­ها به طور گسترده به عنوان بارزترین برونداد پژوهش­های علمی پذیرفته شده است (کول[13]، 1979؛ بوناکورسی و دارایو، 2003؛ باره[14]، 2001) .

مطلب مرتبط :   مفاهیم فرح و مرح در قرآن

بدین ترتیب، شمار مطلق انتشارات یکی از مؤلفه­هایی است که در ارزیابی بهره­وری پژوهشگران انفرادی به کار می‌رود. با این حال، مناسب بودن این سنجه به عنوان بازنمونی از بهره‌وری از بسیاری جهات مورد تردید است. از جمله، بسیاری از پژوهشگران، اندیشه‌های کم‌مایه‌ بسیاری را به سرعت منتشر می‌کنند. در مقابل، برخی دانشمندان برجسته آثار کمی را منتشر می‌کنند (شاکلی، 1957، ص. 279) . تعداد انتشارات از پژوهشگری به پژوهشگر دیگر بسته به عوامل فردی، اجتماعی، سازمانی، و تخصصی متفاوت است. از این گذشته، این سنجه چنان­که از آن برمی‌آید تنها کمیت تولیدات علمی را بازتاب می‌دهد و نمی­تواند آینه تمام­نمای بهره­وری علمی باشد.

در صورتی که اثربخشی تولیدات دانش‌پژوهان یک حوزه در پیشبرد دانش مد­ نظر باشد، تعداد استنادها به عنوان سنجه‌ای دیگر در محاسبه بهره‌وری پژوهشی دخالت داده می‌شود. در این صورت، بهره­وری برابر است با میانگین استناد بر مقاله که در بسیاری از آثار از آن به عنوان «ضریب تأثیر» یا «ضریب اثرگذاری» پژوهشگر نیز یاد می‌شود. گاهی نیز به عنوان «اثر استنادی» نامیده می‌شود (نجمان و هویت، 2003) .

گرچه این سنجه­ها در بافتارهای کاربردی برای مثال ارزیابی پژوهشگران به منظور ارتقا، استخدام یا دریافت اعتبار پژوهشی نیز به کار گرفته می‌شود، اما ممکن است در این گونه ارزیابی­ها رویکردی اندکی متفاوت از پژوهش­های علم­سنجانه محض در پیش گرفته شود. برای مثال، در ارزیابی­های پژوهشی محض، بیشتر بر مقالات مجلات و کنفرانس­های معتبر به ویژه آن­هایی که در نمایه­نامه­های معتبر پوشش داده شده­اند تمرکز می‌شود، حال آن که در دانشگاه­ها و مراکز پژوهشی، انواعی از مدارک با درجات متفاوتی از اعتبار پذیرفته می‌شوند. برای مثال، در دانشگاه­های ایران، مقالات مجلات، همایش­­نامه­ها وکتاب­ها در زمره فعالیت­های پژوهشی معتبر به شمار می‌آیند. با این حال، اعتبار مجلات نمایه شده در پایگاه­های تامسون رویترز[15] (آی اس آی سابق) یا پایگاه استنادی جهان اسلام بیش از دیگر مقالات برآورد می‌شود. همچنین، کتاب‌هایی که توسط مراکز نشر دانشگاهی پس از طی فرایند داوری منتشر می‌شوند از امتیاز بالاتری برخوردار می‌شوند. در دیگر نقاط دنیا نیز کم و بیش همین تصویر به چشم می‌خورد. برای نمونه، دانشگاه یوتا[16] بهره­وری پژوهشی را بر پایه انتشار مقالات کتابخانه­ای یا میدانی در مجلات داوری شده و همچنین فصل­های کتاب و تک­نگاشت­ها تعریف نموده است (رانسدل[17]، 2001) . دانشگاه دالهاسی[18] بهره­وری پژوهشی را عبارت از فعالیت­های تحقیقی داوری شده می‌داند که به پیشبرد دانش، تولید منابع و آثار، بهبود توانایی­های حرفه­ای و تدریس پژوهشگر می‌انجامد. این دانشگاه، عضو هیات علمی را بر پایه ظرفیت تحقیق (40 درصد)، ظرفیت تدریس (40 درصد) و وظایف اجرایی و دیگر فعالیت­ها (20 درصد) ارزیابی می‌کند (حجازی، بهروان، 1388) .

 

2-1-3-2- شمار پژوهشگران

در ارزیابی‌های جمعی، شمار پژوهشگران نیز از شاخص­هایی است که در محاسبه بهره‌وری نقش دارد (برای نمونه نگاه کنید به لی و بزمن[19]، 2003؛ دیوداتو، 1391؛ توتکوشیان، و همکاران، 2003) . در این صورت، نسبت بین شمار پژوهشگران و شمار تولیدات علمی آنان به عنوان شاخص بهره­وری آنان به خدمت گرفته می‌شود. بدین ترتیب، بهره‌وری علمی برابر خواهد بود با میانگین پژوهش بر پژوهشگر یا به عبارت دیگر سرانه پژوهشی دانشمندان در یک حوزه معین. سرانه انتشار می­تواند ارزیابی­ها و مقایسه­های جمعی را برای مثال بین دانشگاه­ها، تیم­های پژوهشی و رشته­های مختلف میسر سازد و در نتیجه شاخص مناسبی برای اندازه­گیری بهره­وری علمی پژوهشگران باشد (توتکوشیان، و همکاران، 2003) . در صورتی که به جای کمیت، اثربخشی آثار مد­نظر باشد، آن­گاه بهره‌وری پژوهشی برابر خواهد بود با مجموع ضرایب تأثیر بر شمار پژوهشگران آن حوزه.

مطلب مرتبط :   وظایف و کارکرد خانواده در قبال جامعه و فرزندان

 

2-1-3-3- زمان

در بسیاری از پژوهش­هایی که در زمینه بهره‌وری صورت گرفته است، دو گروه ناهمگن از نویسندگان مورد بررسی قرار گرفته است: گروهی که تمامی یا [بخش عمده‌ای از] فعالیت­های علمی آنان در بازه زمانی مورد نظر منعکس شده و گروهی دیگر که تنها بخشی از فعالیت­های علمی آنان در بازه زمانی مورد بررسی پوشش داده شده است (گوپتا، کاریسیداپا، 1997؛ هیوبر، واگنر-دوبلر، 2001) . نتایج به دست آمده برای این دو گروه قابل مقایسه و در نتیجه قابل اطمینان نخواهد بود. زیرا میزان تولید علم پژوهشگران در سنین مختلف یا در مقاطع مختلف از حیات علمی متفاوت است (شاکلی، ١٩۵٧، ص.283 ؛ لمن[20]، 1962، ص.411) . همچنین، پژوهشگران در طول حیات علمی خود از شهرت یکسانی برخوردار نیستند. با گذشت زمان و افزایش فعالیت‌های علمی و پژوهشی، نمایانی فرد افزایش می‌یابد، در نتیجه احتمال افزایش شمار استناد به وی بالا می‌رود (نوروزی چاکلی، 1390، ص. 132) . از این رو، توجه به عامل زمان در محاسبه بهره‌وری علمی آنان بسیار حائز اهمیت خواهد بود و در ارزیابی‌های پژوهشی که به هدف رتبه‌بندی و مقایسه پژوهشگران صورت می‌گیرد، باید از مناسب بودن بازه زمانی انتخاب شده برای همه‌ پژوهشگران مطمئن شد.

در برخی شاخص‌های بهره‌وری مانند سرعت و نرخ انتشار عامل زمان لحاظ شده است. سرعت انتشار برابر است با مدت زمان صرف شده برای تولید هر انتشار علمی در طول حیات علمی پژوهشگر (گوپتا و کاریسیداپا، 1997) :

برتری شاخص سرعت انتشار از آن رو است که با لحاظ کردن عامل زمان، میانگین زمان صرف شده برای به ثمر نشستن تولیدات علمی پژوهشگر را بازتاب می‌دهد و در نتیجه می‌تواند ظرفیت علمی پژوهشگران انفرادی را در یک حوزه تخصصی روشن سازد (گوپتا و کاریسیداپا، 1997) .

سنجه­ای دیگر که به طور معمول برای اندازه­گیری بهره­وری علمی مورد استفاده قرار می­گیرد و عامل زمان را لحاظ کرده است، نرخ انتشار است (آمیکو، ورمیگلی و سانتو[21]، 2011) . هیوبر و واگنر- دوبلر (2001) نرخ انتشار را «میانگین تعداد انتشارات بر سال در طول حیات علمی پژوهشگر» معرفی می‌کنند:

آنان برتری این شاخص را در آن می‌دانند که نرخ انتشار و طول حیات علمی متغیرهای پیوسته­ای هستند که می­توان ابزارهای آماری قدرتمندی را برای تحلیل آن­ها به کار گرفت، برخلاف روش‌هایی مانند قانون لوتکا که به توزیع گسسته‌ای با چولگی بسیار می‌انجامد و نمی­توان برای آن آزمون‌های آماری استاندارد به کار گرفت.

شایان ذکر است که در هر دو شاخص، زمان می‌تواند طول حیات علمی پژوهشگر یا بازه‌ زمانی انتخابی از سوی ارزیاب باشد. در این صورت، باید توجه داشت که بازه زمانی باید بسیار بلند باشد، تا بتوان روندی را در بهره‌وری علمی آنان کشف کرد.

[1]. Sacred spark

[2]. Cole & Cole

[3]. Shockley

[4]. Accumula­tive advantage

[5].Alison and Stewart

[6].Recognition

[7]. Matthew Effect

[8]. Merton

[9]. Bonaccorsi & Daraio

[10]. Kim, Wolf-Wendel, Twombly

[11]. Porter & Umbach

[12]. Najman & Hewitt

[13]. Cole

[14]. Barré

[15]. Thomson Reuters (ISI)

[16]. Utah university

[17]. Ransdell

[18]. Dalhousie University

[19]. Lee & Bozeman

[20]. Lehman

[21]. D’Amico, Vermigli & Canetto