اصول و پایه­های ایجاد کتابخانه­های دیجیتالی

با توجه به تعاریف ارایه شده در مورد کتابخانه دیجیتال می­توان بیان نمود که زیربنای اصلی یک کتابخانه دیجیتال وجود یک مخزن برای نگهداری اطلاعات می­باشد
با توجه به بحث ملی بودن این پروژه حتما باید به این نکته توجه کرد که فضای لازم برای نگهداری این اطلاعات باید بسیار وسیع و دارای استانداردهای لازم در این زمینه باشد
فضایی که برای این کار در نظر گرفته می شود باید به گونه­ای باشد که بتواند حجم عظیمی از منابع اطلاعاتی مانند کتاب­ها،مجلات،مقالات و

رادر خود جای داده و به علاوه شامل اطلاعاتی برای جست­وجوی کاربر در منابع مختلف باشد به­عنوان مثال اطلاعات کتابشناختی­نیز باید در این منبع جای داشته باشند

نکته بعدی در مورد مخزن یا منبع اطلاعاتی ما امنیت آن می­باشد
برای یک کتابخانه­ی ملی ما نیاز به یک منبع امن و مطمئن داریم که هم در نگهداری اطلاعات و هم در دست­یابی غیرمجاز به اطلاعات  عمل کند

مسئله کلیدی بعدی در مورد زیر ساخت­ های لازم برای کتابخانه دیجیتال نحوه ذخیره سازی اطلاعات درون مخزن و چگونگی دست­یابی به اطلاعات ذخیره شده است
همان­طور که می­دانیم در یک کتابخانه دیجیتال بر خلاف اینترنت که اطلاعات به صورت طبقه­بندی نشده ارایه می­گردند و دارای ساختار منظمی نمی­باشند باید کلیه اطلاعات به­صورت طبقه­بندی شده و موضوعی قرار بگیرند که اگر نگاهی به حجم عظیم اطلاعاتی که در یک کتابخانه ملی دیجیتال نگهداری می­شود نگاهی بیفکنیم متوجه این موضوع خواهیم شد که ارایه­ی یک الگوریتم مطمئن و دقیق برای ذخیره اطلاعاتی به این وسعت به نحوی که دست­یابی موضوعی به آنها به طور کامل و صحیح انجام گیرد کار بسیار پیچیده و مشکلی می­باشد

به هر حال باید توجه کنیم که آن­چه که یک کتابخانه دیجیتال را به طور محسوس از اینترنت جدا می کند همین نحوه ی ذخیره­سازی و دست­یابی به اطلاعات می­باشد
در یک کتابخانه دیجیتال برای دست­یابی به یک موضوع نباید با مسئله­ای مانند جست­وجوهای اینترنتی مواجه شویم بنابراین در درجه­ی اول باید اطلاعات به صورت دقیق و کلاس­بندی شده به مخزن راه یابند
باید توجه کنیم که نحوه ذخیره سازی اطلاعات در یک کتابخانه دیجیتال با یک کتابخانه معمولی بسیار تفاوت دارد به­عنوان مثال اطلاعات کتابشناختی یا شناسه کتاب در یک کتابخانه معمولی می­تواند شامل نام کتاب، نویسنده کتاب و مختصری راجع به محتوی کتاب باشد اما در یک کتابخانه دیجیتال باید به هر کتاب بعنوان یک شی نگاه کرد و اطلاعات مربوط به آن را به طور کامل در مخزن ذخیره کرد
باید توجه داشته باشیم که­کتابخانه دیجیتال به معنای الکترونیکی نمودن کتب نیست
هر کتاب در سیستم کتابخانه دیجیتال باید به عنوان یک شی با تمام خصوصیات منحصر بفردش ذخیره شود و محتوی موضوعی کتاب نیز باید به طور کامل مشخص باشد تا به هنگام جست­وجو به طور دقیق مورد بررسی قرار گیرد
بنابراین می­توان گفت که ارایه­ی یک سیستم بهینه برای ثبت و جست­وجوی اطلاعات یکی از مهم­ترین قسمت­های ایجاد یک کتابخانه ملی دیجیتال می­باشد

مسئله­ی بعد نحوه­ی دست­یابی به اطلاعات موجود می باشد که از دو جنبه قابل بحث می­باشد

نخست آن­که باید نحوه­ی دسترسی کاربران به منابع به طور دقیق مشخص گردد
باید توجه کرد که منظور از دسترسی همگانی به اطلاعات موجود در یک کتابخانه ملی­، دسترسی بی قید و شرط به کلیه اطلاعات نیست
هر کاربر باید پس از تایید توسط سیستم به قسمت­های خاصی از اطلاعات دسترسی داشته باشد که این موضوعات باید در سیستم نرم­افزاری کتابخانه به دقت مورد بررسی قرار بگیرند
دوم آنکه کاربران پس از دست­یابی به منبع و کتابی خاص باید در استفاده از آن منبع محدودیتی داشته باشند
به­عنوان مثال همه­ی کتاب­ها نباید قابلیت ذخیره شدن توسط کاربران را داشته باشند واستفاده از بعضی منابع نیز نمی­تواند به صورت رایگان و همگانی باشد
در مورد دست­یابی به اطلاعات باید به بحث دسترسی غیر مجاز به منابع نیز بسیار توجه کرد که در بحث مخزن نیز توضیح داده شد که یکی از مهم­ترین مسایل در ایجاد کتابخانه دیجیتال ،امنیت اطلاعات و جلو­گیری از دسترسی غیر مجاز به اطلاعات می­باشد
پیش بینی و ارایه یک سیستم حفاظتی که در سطح ملی و حتی بین­المللی به­تواند پاسخ­گوی نیاز ما باشد را می توان مهم­ترین مسئله در این زمینه نامید
بحث بعدی نحوه سرویس­دهی به کاربران و ارتباط بین کتابخانه­های دیجیتال و کاربران است
باید توجه کنیم که بحث کتابخانه دیجیتال یک بحث ملی است بنابراین باید به خیل عظیمی از کاربران سرویس ارایه شود
با توجه به اینترنتی و آنلاین بودن کتابخانه دیجیتال می­توان بیان نمود که بستر ارتباطی مناسب و استفاده از اینترنت پر سرعت که جواب­گوی تعداد زیادی از کاربران باشد نیاز اصلی و اساسی یک کتابخانه دیجیتال در سرویس­دهی به کاربران است
باید به این نکته توجه کرد که شبکه­ی لازم باید جواب­گوی طرحی ملی باشد و به­تواند ترافیک موجود را به خوبی سازمان دهی کند
بنابراین ارایه یک شبکه­ی ملی که هم از امنیت بالایی برخوردار باشد و هم به­تواند پاسخ گوی نیاز کاربران باشد مهم­ترین مسئله در دسترسی کاربران به کتابخانه دیجیتال ملی می باشد
با توجه به مواردی که در بالا به صورت فهرست وار ارایه شد می­توان بیان نمود که طرح ایجاد یک کتابخانه ی دیجیتال ملی یک طرح عظیم است که نیازمند بررسی­های دقیق و کارشناسانه در این زمینه است
مباحثی که در این مقاله ارایه شد به صورت کلی بودند و برای اجرای این طرح باید تمام جزئیات به صورت دقیق بررسی شوند که نیازمند تحقیقات گسترده است (اصنافی،1384)

مطلب مرتبط :   انواع استراتژی‌های تنظیم هیجان از نظر گارنفسکی و همکاران

2-2-15
مدیریت کتابخانه های دیجیتال

با اینکه کمتر از دو دهه است که اندیشه کتابخانه­های دیجیتال مطرح شده (دهه 1990)، این پدیده به مرکز گردآوری و تولید منابع اطلاعاتی گوناگون و قرارگاهی برای ارتباط میان متخصصان، کتابدارن و کاربران تبدیل شده است
به دنبال چنین تحولی در خدمات اطلاع رسانی، کتابخانه­ها به عنوان بخشی از شبکه جهانی یا ملی لحاظ می­شوند که نقشی تعیین کننده در شکل­گیری روابط علمی میان پژوهشگرا ن و دانشمندان ایفا می­کنند
در واقع، می­توان گفت کتابخانه­ها برای تحقق اصل کاربرمداری و سهولت در پاسخ­گویی به نیازهای مراجعان، از نوع سنتی به سوی کتابخانه خودکار، الکترونیکی و دیجیتال سوق داده شده اند
اما حرکت از محیط چاپی به دیجیتال آن قدر گسترده و پر دامنه است که اساسا ماهیت کتابخانه ها و علم کتابداری را معرض تغییر پارادایم قرارداده و به زعم (سالاری،1384)، برنامه­ریزی و پیش­بینی امور کتابخانه­ها را با مشکل مواجه کرده است؛ به همین دلیل، کتابخانه­ها و مدیران آنها در اندیشه بازساختاربندی و باز مهندسی خدمات سنتی خود و به­ویژه تعیین چگونگی مدیریت پدیده کتابخانه­های دیجیتال هستند؛ به­طوری که نه تنها به توانند رسالت اصلی کتابخانه را در قبال جامعه و میراث فرهنگی بشر انجام دهند؛ بلکه با استفاده از نوآوری­های موجود، به فرایند­های تولید تااشاعه اطلاعات، سرعت، گستره، روزآمدی، کارآمدی، کیفیت و بهره­وری بیشتری بدهند

2-2-15-1
آموزش

از آنجا که حوزه کتابخانه­های، نسبتا جدید است و آن را می­توان در مقابل کتابخانه­های سنتی و مهارت­های خاص­شان در نظر گرفت، طبیعی است که در متون موجود، به بحث آموزش و ملزومات تعامل با کتابخانه های دیجیتال پرداخته باشند(ساراسویک و دالبلو[1]،نقل شده [2]و کوچتاکی،کاسیمی ،2003) در این زمینه این­گونه گفته اند :

آموزش کتابخانه­های دیجیتال ، موضوع پیچیده­ای است؛ تا حدی بدین علت که شامل بسیاری از سطوح فن­آوری می­شود و نیز بدین علت که حوزه­های آن، از جمله خلق، محتوا، بازنمون، سازماندهی، دسترسی، استفاده و مباحث اجتماعی، قانونی و فرهنگی آن جدید هستند

می­توانیم متون مرتبط با آموزش کتابخانه­های دیجیتال را به «کاربران» و «کارمندان» تفکیک کنیم؛ همان­گونه که در این زمینه،(کیبیریج و دیپالو[3]) چنین می­گویند:

«دسترسی به مجموعه­های دیجیتال ، مشخصا به تسهیلات دسترس­پذیری ، تجهیزات و مهارت­های لازم برای کاربران و کارمندان آن­ها ،هر دو ، نیاز دارد»
و نیز آموزش ، به­ویژه آموزش کارمندان را رمز موفقیت سازمان­ها و مراکز اطلاع­رسانی در این شرایط نوظهور می­داند
(پفیفر[4]،نقل شده درمیولس[5])

الف) آموزش کارمندان (کتابداران)

یکی از عناصر تعیین کننده در دوام و موفقیت این کتابخانه­ها، نیروی انسانی متخصص (کتابداران ) است
با توجه به رویکرد حاکم در مدیریت منابع انسانی در کتابخانه­های سنتی، باید گفت که چنین رویکردی در کتابخانه­های دیجیتال نیز چه بسا جدی­تر، ضروری است؛ زیرا محیط پویا و البته رقابتی دیجیتال، توجه به نیروی انسانی متخصص و مدیریت کردن مهارت­ها و صلاحیت­های آنها را دو چندان کرده است
در این راستا (فتاحی،1377)و (صانعی،1385) و (نیک کار و فرزین، 1379)، بر آموزش فن­آوری­های جدید اطلاعات (از جمله کتابخانه­های دیجیتال) تاکید کرده­اند و آن را در افزایش بهره­وری دخیل می­دانند
افزون بر آن، در مقاله­ای به نام «وجوه کیفیت در خدمات مرجع دیجیتال » خدمات مرجع دیجیتال خود، بخشی از خدمات کتابخانه­های دیجیتال است – بر امر آموزش و داشتن متخصصان آموزش دیده تاکید شده است

در این زمینه، نیروی انسانی متخصص، صرفا محدود به کتابداران و کارکنان حوزه کتابداری، اعم از فهرست نویسان، نمایه­سازان و آرشیویست­ها نیست، بلکه با توجه به ماهیت کتابخانه­های دیجیتال، شامل حوزه­های مختلف، از جمله علوم رایانه نیز هست

با نگاهی به برنامه آموزشی گروه­های کتابداری، چنین استنباط می­شود که اهمیت تربیت کتابداران و آشناسازی ایشان با مباحث نظری و عملی کتابخانه­های دیجیتال، به خوبی درک شده است ؛به طوری که درسی بامضمون «کتابخانه­های دیجیتال»، در قالب عناوین متفاوت، مثل «مبانی کتابخانه­های دیجیتال»، «کتابداری دیجیتال»، «فن­آوری و خط مشی کتابخانه­های دیجیتال »، «نظام­های اطلاعاتی رایانه­ای : کتابخانه های دیجیتال » و نظایر آن­ها در مقاطع کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری ارایه می­کنند، مدیران کتابخانه های دیجیتال باید در نظر  داشته باشند که کتابخانه­های دیجیتال به کتابداران دیجیتال نیاز دارند
از آنجا که انتظار می­رود برخی از کارمندان، هم دانش آموخته قبل از دهه 1990 – یعنی قبل از پیدایش کتابخانه­های دیجیتال – باشند، تمام کارمندان، اعم از آشنا و ناآشنا به نظریه و عمل کتابخانه­های دیجیتال، در قالب آموزش­های غیررسمی مستمر، باید مهارت­های لازم برای کار در این کتابخانه­ها را یاد بگیرند
می­توان گفت که برای تحقق ملزومات شغلی در کتابخانه­های دیجیتال، در مجموع، کتابداران باید مهارت­هاو ویژگی­های زیر را داشته باشند

مطلب مرتبط :   افراد موفق آخر هفته‌ خود را چگونه می‌گذرانند

مهارت های مورد نیاز برای کارمندان کتابخانه­های دیجیتال عبارتند از :

فرمول بندی راهبردهای جست وجو
ارزیابی وب­سایتها
راهنمایی و آموزش کاربران
یکپارچه­سازی منابع شبکه­ای
تحلیل و تفسیر اطلاعات
فهرستنویسی و سازماندهی اطلاعات دیجیتال
فن­آوری­های تصویرسازی و دیجیتالی کردن
طراحی رابط کاربر و پورتال
مدیریت پروژه
او
سی
آر[6]
زبا­­ن­های نشانه­گذاری از جمله­اچ
تی
ام
ال[7]،اس
جی
ام
ال[8] و به ویژه ایکس
ام
ال [9]
نمایه­سازی
فن­آوری پایگاه­های اطلاعاتی
برنامه­نویسی
فن­آوری وب
آشنایی با ابزارهای کاوش وب
مدیریت نشریات الکترونیکی
معماری اطلاعات
سواد اطلاعاتی
فراداده
سنجش الکترونیکی و روشهای ارزیابی کتابخانه های دیجیتال
ویژگی­های شخصی ـ اخلاقی مورد نیاز برای کارمندان کتابخانه­های دیجیتال

ساختار دانشی مرکب: این بدان معناست که دانش کتابداران دیجیتال نباید محدود به یک حوزه معیّن باشد
آن­ها باید به حوزه­هایی هم­چون علوم کتابداری، علوم رایانه، برخی فن­آوریهای خاص، علوم ارتباطات و… اشراف نسبی داشته باشند
تیزهوشی اطلاعاتی: یعنی سرعت در پاسخ­گویی به منابع خارجی، مهارت­دریافتن­اطلاعات مفید، هوشیاری در ارایه فعالانه خدمات اطلاعاتی و هوشیاری در افزودن ارزش اطلاعات
توانایی اطلاعاتی بالا: یعنی توانایی فیلتر کردن اطلاعات و ارزیابی سودمندی آن، توانایی کسب اطلاعات به بهترین شکل ممکن، توانایی پردازش، سازماندهی و مدیریت اطلاعات و توانایی اشاعه اطلاعات برای کاربر مناسب، در زمان مناسب و مکان مناسب
شخصیت عالی: یعنی داشتن نیت نوآوری، روحیه گروهی بالا، انعطاف‌­پذیری بالا، قدرت تخیل و آینده­نگری مناسب، عطش یادگیری مداوم، خطرپذیری، روابط عمومی بالا، تغییرپذیری، استقلال کاری و شکاکیت سازنده ذاتی، مهارت­های رویارویی، به­ویژه مهارت حل مسئله، احترام به قوانین حرفه­ای و مدیریت بحران
 ب) آموزش کاربران

رکن دیگر قابل توجه در متون مربوط به آموزش کتابخانه­های دیجیتال، کاربران هستند که خود، شامل کتابداران، استادان، دانشجویان، پژوهشگران و نظایر آنها می­شود
کاربران، در واقع، عنصر اصلی مراکز اطلاع­رسانی به شمار می­روند، زیرا پویایی و بقای کتابخانه­ها در مفهوم عام، به استقبال کاربران و استفاده از منابع گنجانده شده در آنها وابسته است
در این راستا، «کلارک[10]»  معتقد است «علت وجودی کتابخانه دیجیتالی، کاربران هستند»

استفاده از کتابخانه،­ به ویژه در مورد کتابخانه­های دیجیتال، جدی­تر است؛ زیرا با توجه به تغییر محمل و ضرورت داشتن برخی مهارت­های استفاده از اطلاعات، مسایلی  پیش می‌آید؛ مثل دل کندن از حال و هوای مأنوس سنتی و منابع چاپی، اضطراب رایانه‌ای، (تکنوفوبیا) و نظایر آن­ها
بنابراین، به مدیران کتابخانه­های دیجیتال پیش­نهاد می­شود برنامه‌های آموزش کاربران را در سرلوحه طرح­های راهبردی خویش قرار دهند، زیرا در افزایش استفاده از کتابخانه­های دیجیتال و ارتقای اقبال عمومی کاربران، مؤثر واقع خواهد شد
«آدامز» و «بلندفورد»[11]در این زمینه اظهار می­کنند که «آموزش این باور که کتابخانه­های دیجیتال، پشتیبان هستند، را تقویت می‌­کند»

اگر مدیریت کتابخانه­های دیجیتال در آموزش مهارت­های جدید و لازم ـ که پیشتر تشریح شد ـ به کتابداران موفق عمل کند، در تحقق آموزش کاربران گام بلندی برداشته است؛ زیرا در انتقال مهارت­های لازم به کاربران و تبیین اهمیت فراگیری آن­ها دغدغه کمتری خواهد داشت

مهم­ترین برنامه آموزشی مورد نیاز که باید جزو اولویت­ها قرار گیرد، رشد مهارت­های سواد اطلاعاتی است
سواد اطلاعاتی، توانایی شناسایی ابزارهای لازم برای مفهوم­سازی، بازیابی، ارزیابی و مدیریت اطلاعات، تعریف می­شود
پر استنادترین تعریف از سواد اطلاعاتی را انجمن کتابداران آمریکا در سال ۱۹۹۸ ارایه داده است:«برای با سواد اطلاعاتی شدن، فرد باید بتواند تشخیص دهد که چه زمانی به اطلاعات نیاز دارد و قادر باشد آن را مکان­یابی و ارزیابی کند و از آن استفاده مؤثر نماید»

استادان و اعضای هیئت علمی در زمره کاربران نهایی قرار می­گیرند
موارد ضروری برای رشد مهارت­های سواد اطلاعاتی در این گروه از کاربران، شامل توانمندسازی ایشان در توسعه اطلاعات استادان و مدرسان را مفهوم‌سازی، ارزیابی و مدیریت کنند

در مجموع، برای تحقق رسالت آموزشی کتابخانه­های دیجیتال که در بلندمدت، به ارزش افزوده­ای محسوس و افزایش میزان استفاده و بهره­وری این سازمان­های نوظهور خواهد انجامید­، مدیریت کتابخانه­های دیجیتال، باید با هم­کاری کتابداران و در واقع، نیروهای انسانی متخصص و حتی برخی کاربران خبره، کارگاه­های آموزشی، همایش­ها و دوره­های آموزشی فشرده متنوعی برگزار کند
در این راستا، «کولتی[12]» و هم­کارانش موضوعات زیر را برای ارایه در کارگاه­های این‌ چنینی پیش­نهاد می­کنند:

مفهوم­سازی اطلاعات ـ که درکی از چگونگی ذخیره­سازی و سازماندهی اطلاعات به دست میدهد
آشنایی با جست­وجوی متون و نوشتار حوزه­های مختلف
جستجوی پایگاه­های اطلاعاتی الکترونیکی
مبانی اینترنت
وب­نوردی که مبتدیان را با چگونگی استفاده از وب آشنا می­کند
جست­وجوی پیشرفته وب
جست­وجو و بازیابی که شامل دانلود کردن، پرینت گرفتن و پست الکترونیکی می‌شود
شیوه ارزیابی اطلاعات ـ که این موضوع باید در تمام کارگاه­های جست­وجو لحاظ شود
در کنار این مهارت­ها می­توان به طراحی صفحات وب، آمایش تصاویر دیجیتال، طراحی پایگاه، کار کردن با چندرسانه­ای­ها، مهارت­های ای
سی
دی
ال[13] بویژه آشنایی با اصول نرم‌افزارهای صفحه گسترده مثل اکسل[14]و نظایر آن اشاره کرد(اسفندیاری و بیات،1387)

[1]Saracevic and Dalbello

Kassim an kochtanek,200315

[3]Kibirige and DePalo

[4]Pfeffer

Mullis,200124

[6] OCR

[7] HTML

[8] SGML

[9] XML

[10]Cla

[11]Adams and Blanrkdford

[12] Koltay

[13] ICDL

[14] Excel